Sylë Ukshini
Më 18 qershor 2020, ministri i Jashtëm rus, Sergej Lavrov, dhe homologu i tij serb, Ivica Daciq, botuan një artikull të përbashkët me titull “The Kosovo Knot: Is a Fair Solution Possible?”, artikull i përbashkët, botuar në Rossiyskaya Gazeta dhe Kurir, 18 qershor 2020, Ministria e Punëve të Jashtme e Federatës Ruse, nr. 929-18-06-2020, f. 1–4 (versioni zyrtar në anglisht)). Artikulli, i publikuar në gazetat Rossiyskaya Gazeta dhe Kurir, si dhe në disa gjuhë dhe në faqen zyrtare të Ministrisë së Punëve të Jashtme të Federatës Ruse, përbën një dokument domethënës për të kuptuar mënyrën se si Moska dhe Beogradi e kanë ndërlidhur çështjen e drejtësisë penale me kontestimin politik të shtetësisë së Kosovës.
Në pamje të parë, dokumenti trajton një çështje të njohur diplomatike: statusin e Kosovës dhe mundësinë e arritjes së një marrëveshjeje ndërmjet Prishtinës dhe Beogradit. Mirëpo, leximi i tij në kontekstin historik të Raportit të Dick Marty-t zbulon një dimension tjetër: përdorimin e pretendimeve për krime të ish-pjesëtarëve të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës si pjesë të një argumentimi më të gjerë kundër legjitimitetit politik të Kosovës.
Kjo lidhje meriton vëmendje të veçantë, sepse tregon se një raport parlamentar evropian, i hartuar fillimisht për shqyrtimin e pretendimeve për shkelje të rënda të të drejtave të njeriut, mund të fitojë një jetë të dytë në diplomacinë ndërkombëtare. Në këtë rast, pretendimet e Raportit Marty nuk mbeten vetëm brenda debatit juridik, por përfshihen në diskursin e dy shteteve që kundërshtojnë pavarësinë e Kosovës.
Nga përpjekjet diplomatike serbe te Raporti Marty
Në monografinë time Lufta nën akuzë: Nga Del Ponte te Gjykata Speciale, kam shqyrtuar gjenezën e kësaj narrative, duke filluar nga pretendimet e Carla Del Pontes, përmes Raportit të Dick Marty-t, deri te themelimi i Dhomave të Specializuara të Kosovës.
Në këtë kontekst, kujtimet e ish-ambasadorit serb Milan St. Protić përbëjnë një burim të mundshëm për të shqyrtuar përpjekjet e diplomacisë serbe për ndërkombëtarizimin e pretendimeve kundër ish-drejtuesve të UÇK-së. Megjithatë, pasazhi dhe faqja përkatëse e librit nuk janë verifikuar ende, ndaj ky burim nuk përdoret këtu si provë për kontakte konkrete me Dick Marty-n.²
Rëndësia e kësaj piste kërkimore qëndron te mundësia për të krahasuar dëshmitë personale me dokumentacionin diplomatik dhe materialet e Këshillit të Evropës, jo te supozimi i një ndikimi të provuar mbi përmbajtjen e Raportit Marty.
Megjithatë, këtu duhet bërë një dallim metodologjik. Dëshmitë e Protićit për përpjekjet diplomatike serbe nuk provojnë vetvetiu se Serbia përcaktoi përmbajtjen e raportit ose kontrolloi punën e senatorit zviceran. Ato dëshmojnë një përpjekje politike dhe diplomatike që duhet shqyrtuar në lidhje me dokumentet dhe burimet e tjera të procesit.
Pikërisht në këtë pikë artikulli i Lavrovit dhe Dačićit merr rëndësi të veçantë. Nëse kujtimet e Protićit ndriçojnë përpjekjet e mëhershme të diplomacisë serbe, dokumenti i qershorit 2020 tregon se si Raporti Marty vazhdonte të përdorej një dekadë më vonë në argumentimin zyrtar ruso-serb.
Kur pretendimet penale shndërrohen në argumente politike
Në artikullin e përbashkët, Lavrov dhe Daciq i referohen Raportit Marty dhe krijimit të mekanizmit të specializuar gjyqësor në një kontekst që shkon përtej hetimit të krimeve të pretenduara. Ata e ndërlidhin këtë çështje me një karakterizim negativ të udhëheqjes politike dhe të institucioneve të Kosovës, duke e paraqitur shtetndërtimin e saj si një proces të dështuar. Kjo mënyrë argumentimi ngre një pyetje thelbësore: ku përfundon kërkesa legjitime për drejtësi dhe ku fillon përdorimi politik i pretendimeve penale?
Askush nuk mund të kundërshtojë parimin se krimet e luftës duhet të hetohen dhe se përgjegjësit duhet të përballen me drejtësinë, pavarësisht përkatësisë etnike apo politike. Por përgjegjësia penale është individuale. Ajo nuk mund të shndërrohet automatikisht në përgjegjësi kolektive të një organizate, të një lëvizjeje çlirimtare apo të një shteti.
UÇK-ja u shfaq në një kontekst historik të karakterizuar nga heqja e autonomisë së Kosovës, represioni shtetëror serb, përjashtimi i shqiptarëve nga institucionet dhe dështimi i përpjekjeve shumëvjeçare për zgjidhje paqësore. Kjo histori nuk përjashton përgjegjësinë për krime konkrete. Por as pretendimet ose konstatimet për krime individuale nuk e zhdukin kontekstin historik në të cilin u zhvillua lufta.
Çfarë tregon aktgjykimi i 16 shtatorit 2026?
Një element thelbësor për të kuptuar marrëdhënien ndërmjet drejtësisë penale dhe përdorimit politik të saj është aktgjykimi i shkallës së parë i Dhomave të Specializuara të Kosovës, i shpallur më 16 shtator 2026 në çështjen kundër Hashim Thaçit, Kadri Veselit, Rexhep Selimit dhe Jakup Krasniqit. Përtej dënimeve të shqiptuara, aktgjykimi ngre pyetje të rëndësishme për kufijtë e përgjegjësisë penale individuale, mënyrën e interpretimit të rolit të UÇK-së dhe pasojat që një vendim gjyqësor mund të prodhojë në planin historik dhe diplomatic.
Në fillim të përmbledhjes së aktgjykimit, Trupi Gjykues thekson shprehimisht se procesi nuk ka të bëjë me legjitimitetin e UÇK-së dhe as me synimin e saj për një Kosovë të pavarur. Gjykata nënvizon se përgjegjësia penale është individuale dhe se çështja ka të bëjë me veprimet dhe përgjegjësinë e katër personave të akuzuar. Ky saktësim juridik është i rëndësishëm, sepse vendos një kufi ndërmjet mandatit të gjykatës dhe interpretimeve politike që mund të nxirren nga vendimi i saj. Megjithatë, një tension i rëndësishëm shfaqet ndërmjet këtij kufizimi formal dhe mënyrës se si Trupi Gjykues ndërton përgjegjësinë penale përmes konceptit të ndërmarrjes së përbashkët kriminale (Joint Criminal Enterprise – JCE). Në paragrafin 98 të përmbledhjes, Gjykata konstaton se të katër të akuzuarit mbajnë përgjegjësi penale, përmes kontributit të tyre të qenësishëm në ndërmarrjen e përbashkët kriminale, për ndalimin arbitrar të 385 personave, trajtimin mizor të 49 personave, torturimin e 303 personave dhe vrasjen e paligjshme të 96 personave. Këto konstatime nuk nënkuptojnë domosdoshmërisht se secili prej të akuzuarve i ka kryer fizikisht këto vepra, por se Trupi Gjykues ka vlerësuar se ekziston baza juridike për t’ua atribuuar atyre përgjegjësinë përmes pjesëmarrjes dhe kontributit në qëllimin e përbashkët kriminal.
Pikërisht këtu lind një pyetje që nuk mund të shmanget: nëse përgjegjësia penale mbetet individuale, deri ku mund të shtrihet interpretimi i një ndërmarrjeje të përbashkët kriminale pa krijuar përshtypjen se po gjykohet një strukturë e tërë politike dhe ushtarake? Juridikisht, pjesëmarrja në një ndërmarrje të përbashkët kriminale është formë e përgjegjësisë individuale dhe nuk përbën automatikisht përgjegjësi kolektive të UÇK-së. Megjithatë, mënyra se si identifikohen pjesëmarrësit, strukturat organizative, qëllimet dhe lidhjet ndërmjet tyre mund të ndikojë ndjeshëm në interpretimin publik të karakterit të organizatës.
Në këtë kontekst, juristi Robert Muharremi, në analizën e tij “Vendimi i Gjykatës Speciale dhe pse Kosova duhet ta ndryshojë ligjin”, argumenton se procesi që fillimisht u arsyetua me nevojën për të hetuar pretendimet e Raportit Marty, veçanërisht ato për trafikimin e organeve, përfundoi me një aktgjykim të mbështetur në një teori më të gjerë të përgjegjësisë penale. Sipas tij, problemi nuk qëndron vetëm te dënimet e katër ish-drejtuesve, por te rreziku që konstatimet mbi ndërmarrjen e përbashkët kriminale të interpretohen si kriminalizim i UÇK-së në tërësi.
Pasojat e mundshme të aktgjykimit nuk kufizohen te debati juridik. Ekziston rreziku që konstatimet për ndërmarrjen e përbashkët kriminale të përdoren në diskursin politik për të kontestuar legjitimitetin historik të UÇK-së dhe, në mënyrë të tërthortë, shtetësinë e Kosovës. Ky është një rrezik interpretimi diplomatik, jo një përfundim që buron automatikisht nga aktgjykimi.
Artikulli i përbashkët Lavrov–Daciq i 18 qershorit 2020 ilustron përdorimin diplomatik të pretendimeve të lidhura me Raportin Marty. Referencat ndaj këtyre pretendimeve vendosen në një argumentim më të gjerë kundër pavarësisë së Kosovës. Ky dokument paraprin aktgjykimin e vitit 2026 dhe nuk provon ndikim mbi gjykatën; ai dëshmon mënyrën se si pretendimet penale mund të marrin funksion politik në marrëdhëniet ndërkombëtare.
Kjo lidhje nuk provon se Serbia apo Rusia kanë ndikuar drejtpërdrejt në pavarësinë e gjyqtarëve ose në përmbajtjen e aktgjykimit. Ajo dokumenton, megjithatë, një rrezik tjetër: që konstatimet e një procesi penal të përdoren jashtë kufijve të tij juridikë për të mbështetur pretendime politike mbi karakterin e luftës dhe legjitimitetin e shtetit të Kosovës.
Kjo është edhe një nga çështjet që trajtoj në monografinë Lufta nën akuzë: Nga Del Ponte te Gjykata Speciale: proceset penale mund të mbeten të kufizuara juridikisht te individët, ndërsa interpretimet e tyre politike mund të shtrihen përtej këtij kufiri.
Drejtësia kërkon përgjegjësi për krimet e provuara; ajo nuk mund të përdoret si bazë për një aktakuzë kolektive ndaj një populli ose për mohimin e së drejtës së tij për vetëvendosje.
Rezoluta 1244 dhe dimensioni gjeopolitik
Artikulli i Lavrovit dhe Dačićit nuk përfundon te Raporti Marty apo Gjykata Speciale. Dy ministrat e lidhin çështjen e Kosovës me Rezolutën 1244 të Këshillit të Sigurimit të Kombeve të Bashkuara dhe me kërkesën që zgjidhja përfundimtare të jetë e pranueshme për Beogradin.
Në këtë dokument, pretendimet për krime dhe kundërshtimi i pavarësisë së Kosovës paraqiten në të njëjtën kornizë diplomatike.
Megjithatë, Rezoluta 1244 nuk mund të analizohet e shkëputur nga zhvillimet juridike dhe politike që pasuan miratimin e saj në vitin 1999. Më 17 shkurt 2008, Kosova shpalli pavarësinë. Më 22 korrik 2010, Gjykata Ndërkombëtare e Drejtësisë, në mendimin e saj këshillimor, konstatoi se deklarata e pavarësisë së Kosovës nuk kishte shkelur të drejtën ndërkombëtare.
Ky konstatim nuk zgjidhi të gjitha mosmarrëveshjet politike mbi statusin e Kosovës, por përbën një element juridik që duhet marrë parasysh në çdo analizë të plotë të çështjes. Për Rusinë, mbështetja e qëndrimit serb ka edhe një dimension më të gjerë gjeopolitik. Prania e çështjes së Kosovës në agjendën e Këshillit të Sigurimit i jep Moskës një rol diplomatik në një proces që lidhet drejtpërdrejt me marrëdhëniet ndërmjet Serbisë, Bashkimit Evropian dhe Shteteve të Bashkuara. Për Beogradin, mbështetja ruse përbën një instrument të rëndësishëm në kundërshtimin e njohjes ndërkombëtare të Kosovës. Këto interesa të përbashkëta ndihmojnë të shpjegohet pse një dokument që trajton pretendime për krime lufte mund të shfaqet në të njëjtin argumentim diplomatik me Rezolutën 1244 dhe statusin politik të Kosovës.
Drejtësia, historia dhe kufijtë e interpretimit
Përdorimi diplomatik i Raportit Marty nuk provon se Rusia apo Serbia kanë kontrolluar hetimet, aktakuzat ose vendimmarrjen e Dhomave të Specializuara. Një pretendim i tillë do të kërkonte prova të tjera, të drejtpërdrejta dhe të verifikueshme.
Por artikulli i përbashkët i Lavrovit dhe Daciqit dëshmon diçka tjetër, po aq të rëndësishme për analizën e marrëdhënieve ndërkombëtare: gatishmërinë e dy diplomacive për t’i përfshirë pretendimet penale në një argumentim më të gjerë kundër legjitimitetit politik të Kosovës.
Këtu qëndron edhe dallimi ndërmjet historisë së një procesi gjyqësor dhe historisë së përdorimit politik të tij. Një gjykatë duhet të vendosë mbi bazën e ligjit dhe provave. Diplomacia, përkundrazi, mund t’i përzgjedhë dhe t’i interpretojë zhvillimet juridike sipas interesave të saj politike.
Përpjekja për të ndriçuar krimet e luftës është detyrim ndaj viktimave dhe ndaj drejtësisë. Por ky detyrim nuk duhet të ngatërrohet me përpjekjen për të rishkruar historinë politike të një konflikti apo për të kontestuar legjitimitetin e shtetësisë së krijuar pas tij.
Në fund të fundit, artikulli Lavrov–Daciqi i vitit 2020 na kujton se dokumentet juridike dhe raportet ndërkombëtare nuk jetojnë vetëm brenda institucioneve që i prodhojnë. Ato mund të bëhen pjesë e strategjive diplomatike, të debateve mbi statusin dhe të përpjekjeve për të formësuar kujtesën historike. Pavarësia gjyqësore duhet të dallohet gjithashtu nga paprekshmëria institucionale ndaj shqyrtimit dhe kritikës publike. Në artikullin e tij, “Brussels Demands That Kosovo Honor Its Commitments. But Who Holds the EU Accountable?” (16 October 2026), Muhamet Brajshori argumenton se pavarësia e Dhomave të Specializuara të Kosovës nuk duhet të përjashtojë shqyrtimin legjitim të organizimit të tyre institucional, të garancive procedurale dhe të mekanizmave të llogaridhënies. Analiza e tij ngre një çështje më të gjerë lidhur me marrëdhënien ndërmjet sovranitetit kushtetues të Kosovës dhe përfshirjes së vazhdueshme institucionale e financiare të Bashkimit Evropian në funksionimin e Dhomave të Specializuara, përmes mekanizmave të ndërlidhur me EULEX-in. Prandaj, mbrojtja e proceseve gjyqësore nga ndërhyrjet politike është plotësisht e pajtueshme me shqyrtimin kritik të kuadrit institucional brenda të cilit funksionon drejtësia e ndërkombëtarizuar. Ky dallim merr rëndësi të veçantë kur vendimet gjyqësore fitojnë peshë politike dhe diplomatike përtej përcaktimit të përgjegjësisë penale individuale, sidomos në rastet kur interpretimi i tyre rrezikon të zhvendoset nga veprimet e të akuzuarve të caktuar drejt vënies në pikëpyetje të legjitimitetit historik të Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës dhe të vetë shtetësisë së Kosovës.
Pikërisht për këtë arsye, historia e Raportit Marty nuk mund të kuptohet vetëm si histori e një hetimi parlamentar apo e krijimit të një gjykate. Ajo është edhe histori e mënyrës se si pretendimet penale mund të fitojnë funksione të reja politike në marrëdhëniet ndërkombëtare. Drejtësia duhet të individualizojë përgjegjësinë. Historia duhet të ruajë kontekstin. Dhe diplomacia nuk duhet t’i ngatërrojë këto dy nivele.
Recent Comments