Ish-deputeti i Partisë Përparimtare Serbe (SNS), Dragan Šormaz, në një intervistë për Radar Report, flet për humbjen e pushtetit të Aleksandar Vuçiqit pas 14 vjetësh, fitoren e Listës Studentore me 143 ulëse, ndikimin e çështjes së Kosovës në rezultatin zgjedhor dhe të ardhmen e Milan Radoiçiqit pas sulmit në Banjskë.
Pyetje: Si erdhi deri te përfundimi i sundimit 14-vjeçar të Aleksandar Vuçiqit, pas humbjes së tij përballë Listës Studentore?
Dragan Šormaz – Ish-deputet i SNS-së: Humbja e Aleksandar Vuçiqit ishte rezultat i viteve të pakënaqësisë politike në rritje, të cilën lëvizja studentore arriti ta shndërrojë në një forcë të fuqishme shoqërore dhe politike.
Sistemi i qeverisjes së Vuçiqit ishte ndërtuar mbi kultin e individit, kontrollin absolut të mediave, kapjen e institucioneve shtetërore nga partia në pushtet, klientelizmin dhe krijimin e një rendi në të cilin besnikëria kishte më shumë rëndësi sesa kualifikimet individuale. Për vite me radhë, ky model siguroi dominim zgjedhor, por njëkohësisht krijoi pakënaqësi gjithnjë e më të madhe te qytetarët.
Pika e kthesës ishte braktisja de facto, ndonëse jo e shpallur zyrtarisht, e aspiratave të Serbisë për anëtarësim në Bashkimin Evropian. Rregullat dhe standardet evropiane u lanë gradualisht pas dore, ndërsa shteti u përfshi gjithnjë e më shumë në rrjete të krimit dhe korrupsionit.
E gjithë kjo kulmoi me tragjedinë në Novi Sad, ku humbën jetën 16 persona. Ajo ekspozoi realitetin shkatërrues se korrupsioni fjalë për fjalë vret dhe merr jetë njerëzish.
Studentët arritën ta artikulojnë pakënaqësinë e qytetarëve, por edhe ta tejkalojnë regjimin përmes një modeli inovativ të mobilizimit politik, duke shmangur kurthet e vendosura nga autoritetet dhe duke e mposhtur përfundimisht makinerinë politike të Vuçiqit.
Përballë një kundërshtari të panjohur për të, Vuçiq bëri vazhdimisht gabime politike, derisa përfundimisht u tërhoq në narrativën e njohur nacionaliste radikale, të cilën shumica e qytetarëve serbë e kishin parë gjithmonë me përbuzje.
Mesazhi më i rëndësishëm i këtyre zgjedhjeve është se asnjë dominim politik nuk zgjat përgjithmonë dhe se kontrolli mbi institucionet, mediat dhe burimet shtetërore nuk mund ta zëvendësojë pafundësisht besimin e qytetarëve.
Pyetje: Çfarë kontribuoi konkretisht që Lista Studentore t’i fitojë 143 ulëse?
Dragan Šormaz – Ish-deputet i SNS-së: Përparësia më e madhe e Listës Studentore ishte fakti se ajo nuk u paraqit si një parti konvencionale politike, por si shprehje e një lëvizjeje të gjerë shoqërore.
Ajo arriti të bashkojë njerëz me orientime të ndryshme politike, ideologjike dhe filozofike rreth disa objektivave të përbashkëta për ndryshimin e sistemit. Këto përfshinin luftën kundër korrupsionit, vendosjen e sundimit të ligjit, përgjegjësinë institucionale dhe garantimin e zgjedhjeve të lira.
Një tjetër përparësi ishte se Lista Studentore nuk ishte e ngarkuar me trashëgiminë politike të opozitës tradicionale. Një numër i madh votuesish, të cilët më parë nuk kishin qenë të gatshëm të mbështesnin partitë ekzistuese opozitare, tani patën mundësinë të votonin për ndryshimin politik pa ndjenjën se po u ktheheshin të njëjtëve aktorë politikë.
Një faktor tjetër i rëndësishëm ishte mobilizimi. Studentët arritën të ndërtojnë një rrjet mbështetës në të gjithë vendin, të arrijnë edhe komunitetet më të vogla dhe të angazhojnë një numër të madh qytetarësh, veçanërisht të rinj, të cilët më parë ishin politikisht pasivë.
Fushata e tyre nuk varej vetëm nga paraqitjet televizive dhe mediat tradicionale. Ajo u mbështet në kontaktin e drejtpërdrejtë me qytetarët, rrjetet sociale dhe besimin që lëvizja kishte ndërtuar gjatë protestave.
Duhet pranuar gjithashtu se një pjesë e konsiderueshme e votuesve nuk votuan domosdoshmërisht për një program të përcaktuar qartë politik të Listës Studentore, por kundër regjimit të Vuçiqit.
Pikërisht kjo është sfida më e madhe për Listën Studentore: të dëshmojë se mund ta shndërrojë energjinë politike të protestave në një qeverisje të qëndrueshme dhe të përgjegjshme të shtetit.
Pyetje: Megjithëse fushata e Vuçiqit u mbështet shumë në propagandë, veçanërisht duke e përfshirë Kosovën në debat, a u ndëshkua ai nga votuesit edhe për këtë çështje?
Dragan Šormaz – Ish-deputet i SNS-së: Besoj se Kosova ishte një nga faktorët që kontribuuan në humbjen politike të Vuçiqit, ndonëse nuk do të thosha se ishte çështja vendimtare që përcaktoi rezultatin zgjedhor.
Për vite me radhë, Vuçiq u përpoq ta përdorte çështjen e Kosovës si instrument të mobilizimit të brendshëm politik. Sa herë që përballej me kritika për korrupsion, krim të organizuar, probleme ekonomike apo gjendjen e demokracisë, ai shpesh përpiqej ta zhvendoste debatin politik drejt çështjeve kombëtare dhe të sigurisë.
Megjithatë, qytetarët serbë janë lodhur nga narrativat e mëdha nacionaliste dhe gjithnjë e më shumë po kuptojnë se patriotizmi nuk mund ta zëvendësojë përgjegjësinë e qeverisë dhe as interesat kombëtare nuk mund të mbrohen përmes propagandës, nxitjes së qëllimshme të urrejtjes dhe vazhdimit të konflikteve të pafundme.
Ekziston edhe një problem tjetër i rëndësishëm. Për vite me radhë, Vuçiq e ndërtoi legjitimitetin e tij politik mbi premtimin se do t’i mbronte interesat serbe në Kosovë. Në të njëjtën kohë, politikat e tij kontribuuan në pozitën gjithnjë e më të vështirë të serbëve në Kosovë, të cilët u lanë në mëshirën e grupeve lokale kriminale dhe Listës Serbe, e cila funksionon si krahu i tyre politik.
Ngjarja në Banjskë i ekspozoi veçanërisht rreziqet e një politike të tillë. Në vend që Serbia t’i mbronte vazhdimisht interesat e komunitetit serb në Kosovë përmes institucioneve dhe kanaleve diplomatike, ne pamë një krizë të sigurisë me pasoja serioze ndërkombëtare.
Besoj se disa votues e ndëshkuan Vuçiqin pikërisht për hendekun ndërmjet retorikës së tij nacionaliste dhe rezultateve reale të politikës së tij ndaj Kosovës, e cila, pavarësisht gjithë retorikës, i ka dëmtuar seriozisht interesat dhe pozitën e Serbisë.
Pyetje: Çfarë qasjeje ndaj Kosovës mund të presim nga Lista Studentore pas humbjes politike të Vuçiqit?
Dragan Šormaz – Ish-deputet i SNS-së: Pres që qeveria e re të bëjë një ndryshim thelbësor në mënyrën se si Serbia e zhvillon politikën e saj ndaj Kosovës. Megjithatë, kjo nuk do të thotë se duhet të heqë dorë nga mbrojtja e interesave legjitime të komunitetit serb në Kosovë.
Ndryshimi më i rëndësishëm duhet të jetë braktisja e politikës së bazuar në improvizime, marrëveshje sekrete dhe diplomaci të personalizuar. Kosova është një çështje shumë e rëndësishme kombëtare dhe shtetërore për t’u reduktuar në kalkulimet e përditshme politike të një individi.
Qeveria e re do të duhet të rindërtojë besimin me partnerët ndërkombëtarë, veçanërisht me Bashkimin Evropian dhe Shtetet e Bashkuara të Amerikës, duke insistuar njëkohësisht në zbatimin e plotë të obligimeve dhe marrëveshjeve ekzistuese për normalizimin e marrëdhënieve.
Kjo përfshin edhe zgjidhjen e çështjes së statusit dhe të drejtave të serbëve në Kosovë, në përputhje me standardet evropiane dhe nevojën për funksionimin normal të institucioneve të Kosovës.
Në të njëjtën kohë, duhet të rikthehet komunikimi politik me përfaqësuesit e komunitetit serb në Kosovë. Praktika e trajtimit të tyre si instrumente për avancimin e interesave politike të Beogradit duhet të marrë fund.
Siguria e tyre, të drejtat institucionale, arsimi, shëndetësia, të drejtat pronësore dhe liria e lëvizjes duhet të bëhen prioritete reale.
Duhet të kuptohet një fakt: Serbia nuk mund të ndjekë një zgjidhje afatgjatë për çështjen e Kosovës, duke mbetur në konflikt me aspiratat e veta evropiane.
Na nevojitet një politikë që bashkon mbrojtjen e interesave serbe, stabilitetin rajonal dhe integrimin evropian.
Kjo nuk nënkupton heqjen dorë nga interesat kombëtare. Do të thotë largim nga politika e konfrontimit drejt një politike të zgjidhjes së konflikteve përmes dialogut.
Pyetje: Kemi informacione se Milan Radoiçiq, i cili organizoi dhe kreu sulmin në Banjskë, është larguar drejt Rusisë. Sa ka gjasa që ky informacion të jetë i vërtetë?
Dragan Šormaz – Ish-deputet i SNS-së: Për momentin, do të isha shumë i kujdesshëm ndaj një pretendimi të tillë. Nuk kam informacione të besueshme dhe të verifikuara në mënyrë të pavarur që dëshmojnë se Milan Radoiçiq ndodhet aktualisht në Rusi. Prandaj, nuk do të spekuloja për vendndodhjen e tij të tanishme.
Megjithatë, një pyetje shumë më e rëndësishme është se përse një person që publikisht pranoi organizimin e një grupi të armatosur të përfshirë në sulmin në Banjskë ende nuk është përballur me përgjegjësi të plotë gjyqësore në vetë Serbinë.
Dua të rikujtoj se sulmi në Banjskë, më 24 shtator 2023, ku u vra polici i Kosovës, Afrim Bunjaku, ishte një nga incidentet më serioze të sigurisë në rajon gjatë viteve të fundit.
Ky nuk ishte një incident i zakonshëm kriminal, por një ngjarje me pasoja serioze politike, të sigurisë dhe ndërkombëtare.
Për Serbinë është veçanërisht dëmtuese që çështja e Radoiçiqit është shndërruar në simbol të lidhjeve ndërmjet krimit të organizuar, strukturave informale të pushtetit dhe sistemit politik.
Vendndodhja e tij e mundshme është sigurisht e rëndësishme, por një pyetje edhe më e rëndësishme është se kush ia mundësoi të ndërtonte një pozitë të tillë ndikimi dhe cilat struktura politike dhe institucionale qëndronin prapa aktiviteteve të tij.
Pyetje: Nëse Radoiçiqi nuk ndodhet në Rusi, çfarë do të ndodhë? A do t’ia dorëzojë qeveria e re në Serbi drejtësisë Milan Radoiçiqin dhe grupin e tij për sulmin në Banjskë?
Dragan Šormaz – Ish-deputet i SNS-së: Besoj se kjo duhet të jetë një nga çështjet e rëndësishme me të cilat duhet të merret qeveria e re, jo vetëm për shkak të marrëdhënieve të Serbisë me Kosovën dhe komunitetin ndërkombëtar, por para së gjithash për shkak të interesave të vetë Serbisë dhe sundimit të ligjit.
Duhet të zhvillohet një hetim i pavarur, profesional dhe gjithëpërfshirës, i cili shkon përtej autorëve të drejtpërdrejtë të sulmit.
Është thelbësore të përcaktohet se kush e organizoi, financoi dhe ofroi mbështetje logjistike për operacionin, cila ishte zinxhiri komandues dhe nëse individë brenda institucioneve shtetërore kishin ndonjë rol apo njohuri paraprake për përgatitjet.
Milan Radoiçiq dhe të gjithë të dyshuarit e tjerë duhet të dalin para organeve të drejtësisë dhe të mbajnë përgjegjësi në përputhje me provat dhe ligjin. Askush nuk duhet të mbrohet për shkak të lidhjeve politike, fuqisë financiare apo lidhjeve të mëparshme me përfaqësuesit e qeverisë.
Megjithatë, duhet bërë një dallim i rëndësishëm juridik. Serbia nuk mund ta trajtojë thjesht dorëzimin e të gjithë të dyshuarve te institucionet e Kosovës si procedurë automatike ligjore. Duhet të respektohen juridiksioni i gjykatave, obligimet ndërkombëtare dhe procedurat e bashkëpunimit juridik.
Ajo që nuk vihet në dyshim është se Serbia nuk duhet të shndërrohet në një strehë të sigurt për individët e dyshuar për vepra të rënda penale.
Për mua, testi i vërtetë i qeverisë së re do të jetë nëse ajo është e gatshme të shkëputet nga praktika e mbrojtjes politike të individëve që ishin pjesë e strukturave informale të pushtetit.
Nëse dëshiron të rikthejë sundimin e ligjit dhe të rindërtojë besimin e komunitetit ndërkombëtar, duhet të dëshmojë se ligji vlen njësoj për të gjithë, pavarësisht se sa afër kanë qenë me regjimin e mëparshëm.
Çështja e Banjskës nuk duhet të shndërrohet në instrument të pazareve politike apo në mjet për përmirësimin e përkohshëm të imazhit ndërkombëtar të Serbisë. Ajo duhet të trajtohet përmes përgjegjësisë së mirëfilltë gjyqësore.
Recent Comments